Sonradan Kontrol Denetimleri ve Alınacak Önlemler ÖZET Sonradan kontrol denetimleri, 4458 sayılı Gümrük Kanunu, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, Ticaret Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı Yönetmeliği, Sonradan Kontrol ve Riskli İşlemlerin Kontrolü Yönetmeliği ile belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde firmaların gümrük ve dış ticaret işlemlerinin gümrük ve dış ticaret mevzuatı ile diğer ilgili mevzuata uygunluğunun ticari bilgi ve belgeler üzerinden kontrolünü içermektedir. Sonradan kontrol kapsamında her yıl belirli sayıdaki firma, Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğünce elde olunan risk kriterleri çerçevesinde “Yıllık Sonradan Kontrol Programı” kapsamına alınmaktadır. Bu firmaların ticari bilgi ve belgeler üzerinden Ticaret Müfettişlerince incelenmeleri neticesinde elde olunan sonuçlar hakkında Sonradan Kontrol Raporu tanzim edilmekte, idari yaptırımı gerektirir hususların varlığı durumunda ise Gümrük İdarelerince ek tahakkuk ve ceza kararları düzenlenmektedir. Anahtar kelimeler: Sonradan Kontrol (Firma) İncelemesi, Onaylanmış Kişi Statüsü (OKS), Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü (YYS), … GENEL Tedarik sürecinin en önemli halkalarından birisi de hiç şüphesiz gümrük işlemleridir. Gümrük işlemleri doğrudan veya dolaylı bir çok kurum ve kuruluşun mevzuatını da içeren kapsamlı bir uygulama alanına sahiptir. Kamu idaresi açısından bu sürecin sağlık yürütülmesi, risk unsurları çerçevesinde kontrolleri de gerekli kılmaktadır. Bu anlamda gümrük beyannamesi ve eki belgeler, 2009 yılına kadar (mülga) Kontrol Genel Müdürlüğü bünyesinde sınırlı olarak kontrol edilmekteydi. Gümrük işlemlerinin yoğunluğu karşısında kontrollerin sınırlı kalması yeni düzenlemeleri de beraberinde getirmiştir. Bu kapsamda sonradan kontrollerin bir plan ve program çerçevesinde gerçekleştirilmesi amacıyla, Gümrük Kanunun 10 uncu ve 73’üncü maddelerine dayanılarak 27.10.2008 tarihli 27037 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Sonradan Kontrol ve Riskli İşlemlerin Kontrolü Yönetmeliği ile bu denetimlere ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Yapılan bu düzenlemeler uyarınca, gümrük idarelerine yapılan beyanlar ile gümrük işlemlerinin kanun, yönetmelik ve sair düzenlemelerle belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde doğruluğunun ve uygunluğunun Ticaret Müfettişlerince (Gümrük Müfettişlerince) ticari bilgi ve belgeler üzerinden kontrolü sağlanmıştır. Bu denetimler planlı sonradan kontrol ve plan dışı sonradan kontrol olmak üzere 2’ye ayrılmaktadır. Planlı sonradan kontrol, Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğünce her yıl düzenlenen sonradan kontrol programı çerçevesinde gerçekleştirilen denetimler iken, plan dışı sonradan kontrol ise planlı sonradan kontrol dışında kalan kontrollerdir. Burada gümrük idaresi güncel durum değerlendirmesi yaparak sektör, konu ya da spesifik durumlar özelinde kişi veya işlemlerin sonradan kontrolünü gerçekleştirebilmektedir. Sonradan Kontrol Kapsamına Alınan Firmaların Belirlenmesi Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğünce yıllık sonradan kontrol planı çerçevesinde hazırlanan sonradan kontrol programları, anılan Genel Müdürlüğün bağlı bulunduğu Bakan Yardımcısı başkanlığında, Rehberlik ve Teftiş Başkanı, Gümrükler Genel Müdürü, Gümrükler Muhafaza Genel Müdürü ve Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdüründen oluşan Risk Değerlendirme ve Koordinasyon Komisyonunun olumlu görüşü ve Bakan onayı ile yürürlüğe girmektedir. Düzenlenen sonradan kontrol programı kapsamına alınan kişi/kişiler ve firmalar; ek tahakkuk ve ceza kararları, sektör bilgisi, gümrük işlemleri, tedarikçi ülke, tedarik edilen eşyanın gümrük tarifesi ve uygulanan tarife dışı önlemler, ithalat ya da ihracat işlemlerine yeni başlanması vb. birçok risk faktörü esas alınarak belirlenmektedir. Gerekli görülmesi durumunda yıllık planla belirlenen kontrollerin dışında da firmalar sonradan kontrol kapsamına alınabilmektedir. Bunlar plan dışı sonradan kontrol olarak adlandırılmaktadır. Diğer taraftan Yetkilendirilmiş Yükümlü Sertifikası çerçevesinde gümrük beyanları yeşil hatta işlem gören firmalar da sonradan kontrol programı kapsamına alınarak gümrük ve dış ticaret işlemlerinin sonradan kontrolü sağlanmaktadır. Bu firmaların işlemlerine yönelik kontroller zamanaşımı hükümleri dikkate alınmak suretiyle belirli aralıklarla tekrarlanabilmektedir. Gümrük vergi alacağına bağlı para cezalarında zamanaşımı 3 yıl olması nedeniyle bu süreler genellikle 3 yıl olmakla birlikte istisnai durumlarla da karşılaşılması mümkündür. Sonradan Kontrole Tabi Kişilerin/Firmaların Yükümlülükleri Sonradan kontrole tabi tutulan kişiler/firmalar; – Sonradan kontrole için gerekli her türlü bilgi, veri, kayıt, defter, belge ve diğer evrakı vermek ve her türlü yardımı sağlamakla yükümlüdür. – Sonradan kontrolü yapan müfettişe gerekli belgeler ile bilgi işlem sistemi vasıtasıyla tanzim edilmiş bilgi, belge ve verilere doğrudan veya dolaylı erişimde yardımcı olmak zorundadır. – Müfettişler gümrük işlemleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili bütün kişilerden de bilgi talep edebilir. İlgili kişiler işlemlerle ilgili bütün bilgi ve belgeleri sunmakla yükümlüdür. – Firmalar, müfettişlerin mahallinde yapacağı incelemeler için uygun bir çalışma ortamı ve gerekli yardımcı maddeleri bedelsiz olarak sağlamakla yükümlüdür. – Müfettişler kontrole tabi kişilere ait işyerlerinin her yerine girme ve inceleme yapma yetkisine sahiptir. Sonradan Kontrollerde izlenecek Usul Gümrük ve dış ticaret işlemleri doğrudan ve dolaylı birçok Uluslararası Anlaşma, Kanun, Karar, Yönetmelik vb. mevzuatla kendisine düzenleme alanı bulmuştur. Şüphesiz mevzuatın bu kadar geniş olması ve sık sık değişikliğe uğraması uygulamalarda eksik ve hatalı işlemleri de beraberinde getirmekte, gümrük vergilerinin eksik tahakkuk etmesine neden olmaktadır. Müfettişler tarafından sonradan kontrollerde firmaların ithalat ve ihracat beyannamelerinin gümrük vergileri karşısındaki durumu ile gümrük mevzuatı ve ilgili diğer mevzuatta öngörülen yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediği kapsamlı şekilde incelenmektedir. Müfettişler, yapacakları incelemelerde gümrük vergi alacağına bağlı para cezasını gerektirir hususlar açısından 3 yıllık zamanaşımı çerçevesinde belge ve bilgileri incelerken, gümrük vergi alacağına bağlı olmayan para cezalarında Kabahatler Kanunu uyarınca 8 yıllık zamanaşımı süresini esas alarak incelemelerini gerçekleştirmektedir. Zira Türk Ticaret Kanunu’na göre firmaların belge saklama sorumlulukları 10 yıl olup bu sürelere dikkat edilmesi gerekmektedir. Yapılan incelemelerde; Gümrük Kanunu’nun “Vergi Kaybına Neden Olan İşlemlere Uygulanacak Cezalar” başlıklı 234 ila 238 inci maddelerine temas eden hususların varlığı ile “Usulsüzlüklere İlişkin Cezalar” başlıklı 239 ila 241 inci maddesine temas eden hususların varlığı dikkate alınır. Yapılan kontroller sırasında soruşturmayı gerektirir bir fiilin tespiti durumunda 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca Soruşturma Raporu tanzim edilerek Cumhuriyet Savcılığına suç duyurusunda bulunulur. İncelemelerde gümrük kıymeti, eşyanın menşei ve gümrük tarifesi önemli yer tutmaktadır. Bunların doğru ve eksiksiz beyan edilmesi işlemlerin sıhhati açısından önemlidir. Kıymet incelemelerinde şirket muhasebe kayıtları önemli yer tutmaktadır. Dış ticaret işlemlerinin muhasebeleştirilmesinde kullanılan hesaplar esas alınarak yapılan incelemelerde stok hareketleri, banka transferleri, royalti lisans sözleşmeleri, satın alma sözleşmeleri, KDV Beyannameleri, yurt içi gider kalemleri, teslim şekilleri, transfer fiyatlandırması vb. birçok unsur dikkate alınmaktadır. Ayrıca, tarife mevzuatı uyarınca tarife cetveli ve izahnamesi ile tarife yorum kuralları çerçevesinde eşyanın teknik özellikleri dikkate alınarak doğru beyan edilip edilmediği, menşe mevzuatı uyarınca eşyanın menşe kazanması için gerekli şartları taşıyıp taşımadığı, menşe belgelerinin ilgili uluslararası anlaşmalara uygunluğu, gümrük rejimlerinin usulüne uygun olarak kullanılıp kullanılmadığı, dahilde işleme rejiminde izin belgelerinin usulüne uygun kapatılıp kapatılmadığı, teminatlar ve iadeleri, yatırım teşvik uygulamaları vb. bir çok unsur inceleme konusu yapılmaktadır. Onaylanmış Kişi Statüsü (OKS) veya
